Średniowiecze

”Publiczność szaleje!”: Pojedynki rycerskie w średniowieczu

Pamiętam, kiedy tajemnica średniowiecznego turnieju stała się dla mnie jasna. Pracowałem jako giermek podczas pojedynków w Londynie, w Ontario. Jako wieloletni rekonstruktor nosiłem zbroję i walczyłem w bitwach pieszych. Pomimo mojego obycia z inscenizowanymi walkami średniowiecznymi, wciąż zastanawiała mnie idea pojedynków. Czy nie było to jakieś szaleństwo – nie tylko dla współczesnego człowieka, ale i dla średniowiecznych wojowników? Jechać z ogromną prędkością – wręcz karkołomną – na innego kawalerzystę i próbować strącić go z konia włócznią? Po co robić coś tak niebezpiecznego?

Zapach areny i pojedynki

W połowie pierwszego pokazu stało się to. Publiczność z pewnym zainteresowaniem obserwowała, jak mniej doświadczeni pojedynkowicze biorą udział w rzucaniu włócznią, „lekkich” potyczkach i innych zabawach jeździeckich. Kiedy jednak publiczność wróciła po przerwie, zobaczyła coś znacznie bardziej imponującego. Przy wielkich fanfarach doświadczeni pojedynkowicze, których było około kilkunastu, wyszli i objechali arenę. Nie było w nich nic „lekkiego”! Jechali na ogromnych, pięknych koniach i w pełnych zbrojach płytowych, które Henryk VIII uznałby za znajome. Mogli wyjechać na pobliskie pole bitwy i być gotowi do walki.

pojedynki
Pojedynki rycerskie do dziś cieszą się dużą popularnością

Jeźdźcy, zbroje i konie były tak imponujące fizycznie, że aż zapierało dech w piersiach. Na chwilę. Potem bowiem tłum oszalał. I naprawdę mam na myśli dziki szał. Arena wypełniła się głośnymi wiwatami, które trwały i trwały. Ta publiczność była gotowa na wszystko. I dostała właśnie to – wszystko!

Pojedynki, zarówno obecnie, jak i w średniowieczu, fascynują. Jest to intensywnie fizyczne doświadczenie, które ma bezpośredni związek z umiejętnościami średniowiecznego pola walki. Turnieje wywołują emocje, ponieważ uczestnicy i widzowie oczekują kontrolowanego konfliktu: szarżujących koni, zderzenia lanc na tarczach i zbrojach oraz zwycięzcy.

Ale to nie wszystko. Jak pomyślimy, pojedynki (oraz turnieje i walki piesze) były sprawdzianem dla wojowników, których obowiązkiem i zawodem było prowadzenie wojen królów i panów. Podejmowali się oni niezwykłego wyczynu („służbie królowi”) w nadziei na zdobycie sławy i bycie nagrodzonym jako bohater. Tak jak niezwykły był występ współczesnych pojedynkowiczów w Londynie, tak niezwykły był ich średniowieczny odpowiednik, ponieważ nagrody były o wiele większe. Wojownicy mieli nadaną przez Boga pozycję w klasie rządzącej – choć czasami podrzędną – ze względu na ich rolę wojskową oraz ryzyko i cierpienie, jakie na siebie brali. Jeśli potrafili wykazać swoją wartość, byli uznawani za ludzi niebezpiecznych i nieszablonowych.

Od wojowników do rycerzy

Wojownicy z roku 1000 nie mieli statusu dziedzicznego (staroangielski knicht oznaczał na przykład sługę), ale odgrywali ważną i rosnącą rolę jako jeźdźcy (francuscy chevaliers). Wyróżniało ich posiadanie dobrych koni i umiejętność posługiwania się nimi: byli to bez wątpienia „pierwsi wśród najlepszych”. W ciągu dwóch kolejnych stuleci ci konni żołnierze powoli przekształcili się w elitarnych wojowników. W 1200 r. rycerze nie byli już tylko wykwalifikowanymi sługami wojskowymi: wielu z nich było uważanych za szlachciców lub ich następców. Często byli to młodsi synowie klasy wojskowej, pomniejsi kasztelanowie, a nawet lordowie, którzy nie czuli wstydu, nazywając się rycerzami.

Dlaczego ci wojownicy chętnie, a może nawet z zapałem, przyjmowali tytuł jeźdźców? Krótka odpowiedź: umiejętność jazdy konnej wciąż była kluczową umiejętnością wojskową, a „chevaliers (kawalerzyści)” cennymi, wręcz ikonicznymi żołnierzami. Każdy, kto mógł wykazać się „rycerskością”, był potencjalnie atutem wojskowym.

W rzeczy samej, królowie i książęta w XII wieku zyskiwali prestiż, pozwalając na nazywanie siebie rycerzami. Kiedy Henryk II angielski, w wieku 18 lat, chciał pokazać, że jest godny angielskiej korony, kazał się pasować na rycerza przez króla Szkotów. Gdy przyszło do kształcenia własnego syna, król Henryk oddał młodzieńca pod opiekę najzdolniejszego jeźdźca swoich czasów, Williama Marshalla. Z królewskiego nauczyciela William Marshal stał się hrabią, a gdy w Anglii wybuchła wojna domowa – regentem i rozjemcą.

Tytuł budzący szacunek

Młodzi mężczyźni i wielu innych wykorzystywało wizerunek przerażającego, odważnego wojownika na koniu, by podnieść swój prestiż. Siłę tego wizerunku ujawnia historia dwunastowiecznej Angielki o imieniu Dionisia Hotot, jedynej znanej nam średniowiecznej kobiety, która walczyła jak szwoleżer. Według rodzinnych zapisków klanu Hotot, spisanych w XIII wieku, ich przodkini Dionisia „zaatakowała pewnego rycerza, jednym uderzeniem włóczni powalając go na ziemię, i zdjęła jego konia”. Dlaczego to zrobiła? Kto wie? Ale był to wyjątkowy „czyn zbrojny”, który dodał sławy jej rodzinie.

Widzimy więc, że w czasach Dionizego, a także Williama Marshalla, „rycerstwo”, czyli umiejętności i cnoty typowe dla pojedynkowiczów, było coraz ważniejsze, niezależnie od tego, czy organizowało się praktyczną kampanię wojenną, czy też przedstawiało wizerunek władzy swoim przyjaciołom i wrogom.

Turnieje i pojedynki w XII wieku

W połowie XII wieku swoje rycerstwo można było udowodnić nie tylko na wojnie, ale także w wielkich dramatycznych konkursach zwanych „turniejami”. Słowo „turniej” lub „tourney” oznaczało to, co może być i jest często opisane terminem „mock battle”. Dwa lub więcej oddziałów kawalerii zbierało się w umówionym miejscu, gdzie w swoim zwykłym ekwipunku walczyli z tym, co Francuzi nazywali „mêlée” (co oznacza „zmieszaną masę, walkę wręcz”). Te bitwy musiały przypominać wciąż istniejące sporty konne buzkashi (Afganistan) i kok-boru (Azja Środkowa), które można zobaczyć w różnych miejscach w Internecie.

Trudno powiedzieć, czy wczesnośredniowieczne turnieje były pojedynkami czy grami. W każdej aktywności stosowano podobną, być może identyczną taktykę i walczono o podobne korzyści – sławę i zysk. W szczególności rycerze robili wszystko, by schwytać przeciwników, ich wierzchowce i zbroje, by móc je sprzedać ich rodzinom z powrotem z zyskiem. To z pewnością sprawia, że turnieje brzmią nieco łagodniej niż wojna na całego. Musimy jednak pamiętać, że wojna w średniowieczu, a zwłaszcza wojny między sąsiednimi tej samej religii, były często moderowane przez podobne względy.

Rycerstwo zostaje szlachtą

„Rycerstwo” stało się więc czymś więcej niż tylko szczególnym sposobem życia wykwalifikowanych żołnierzy konnych i było szlacheckim zajęciem. Rycerze, wcześniej cenieni wyłącznie za walkę, nagle stali się ważną obecnością na dworach lordów i dam wystarczająco bogatych, by określić, co jest modne. A mówiono wówczas, że modna jest miłość. Oczywiście nie brakowało rycerzy-rycerzy, ale teraz pojawili się rycerze „dworni” lub „uprzejmi”, którzy rywalizowali o podziw dam i panien, które odwzajemniały uwagę. Powstała cała nowa gałąź literatury, „romans”, który przedstawiał rycerza jako idealnego kochanka. Opowieści z dworu króla Artura pokazywały, jak wielcy rycerze łączyli dawne umiejętności wojskowe z umiejętnością dopasowania się do szlachetnego społeczeństwa.

pojedynki
Pasowanie na rycerza było jednym z symboli wstąpienia do wyższych sfer

Rycerz ”dworski”

Dworscy rycerze i damy nie gardzili rycerską rywalizacją. Turnieje i pojedynki nadal były niezwykle popularne i rozprzestrzeniły się ze swojej francuskiej ojczyzny na całą Europę. W rzeczywistości stworzono zupełnie nowy rodzaj turnieju, aby umożliwić ambitnym rycerzom zabłyśnięcie. Dawne „pojedynki” były zawodami, w których wyróżniała się drużyna. Jednostki mogły zyskać wiele prestiżu dzięki zwycięstwom swoich drużyn, ale zwycięstwo zależało od skutecznego działania grupy. Kiedy turnieje i kultura dworska zetknęły się ze sobą, pojedynki stały się dla rycerzy kolejnym sposobem na pokazanie swoich umiejętności i zwiększenie indywidualnej sławy.

Jak walczono w pojedynkach?

Podstawy walki wręcz nie były niczym nowym. Zawsze odbywały się rundy treningowe przed głównym turniejem. Młodzi lub mało znani wojownicy, chcący się wykazać, jeździli walczyć jeden na jednego. Nowy, bardziej zorganizowany pojedynek nie był bardziej skomplikowany. Dwóch wojowników, z tarczami do obrony i kopiami do ataku, jechało na siebie i robiło wszystko, by obalić rywala. Poza tym, organizacja była minimalna. Pojedynkowicze często umawiali się na wykonanie określonej liczby kursów, a następnie przechodzili na emeryturę. W przeciwieństwie do współczesnych sportów, nie było dokładnie określonych punktów czy warunków zwycięstwa, poza jednym: Jeśli jeden z nich obezwładnił swojego przeciwnika, wygrywał i zyskiwał konia przegranego, plus zwykle jego najcenniejszy dobytek. Częściej jednak żaden z zawodników nie odnosił jednoznacznego zwycięstwa, a pojedynek kończył się tym, że obaj mężczyźni zdobywali tylko odpowiednią część chwały. Możemy sobie łatwo wyobrazić, jak ta raczej nieformalna rywalizacja mogła powoli stać się ulubioną alternatywą dla pierwotnego turnieju. Pojedynki były łatwo organizowanymi wydarzeniami, a pojedynkowicz był idealnym obiektem podziwu dla widzów, zadowalającym zarówno osoby nie walczące, jak i uczestników oraz świadomych obserwatorów. Kiedy poeci pisali historie o rycerzach króla Artura, turnieje, które omawiali, były w rzeczywistości pojedynkami, a nie turniejami.

Turnieje i pojedynki jako metoda treningu i zdobycia chwały

Turnieje, czyli wszelkiego rodzaju „czyny zbrojne”, pełniły szereg różnych funkcji. Były okazją do ćwiczenia umiejętności rycerskich, okazją do autoreklamy i rynkiem, na którym lordowie mogli rekrutować nowe talenty. Turnieje i pojedynki były towarzyskimi okazjami o wielkim znaczeniu. Nie każdy mógł w nich uczestniczyć, a to oznaczało, że ci, którzy brali w nich udział lub chcieli chłonąć akcję z trybun, demonstrowali, że należą do uprzywilejowanej społeczności. Turnieje „Okrągłego Stołu”, w których rycerze i damy wcielali się w role dworzan Artura, pozwalały im wcielić się w awatarów prawdziwego rycerstwa. Nawet turnieje, które nie odtwarzały Camelotu, łączyły działania militarne z ucztami i innymi formami rozrywki. Turniej w Chauvency w północnej Francji (1285 r.) był bardzo podniosłą okazją, podczas której znaczące damy uświetniły wydarzenie, komponując odpowiednie dla niego pieśni i wykonując je. Po zakończeniu turnieju wszyscy ważni uczestnicy zostali upamiętnieni przez poetę Jacquesa Bretela. Jego relacja z turnieju w znacznie większym stopniu zajmuje się identyfikacją osób, które przyczyniły się do świętowania, niż samym opisem walk.

Pojedynki generowały poczucie wspólnoty. Rycerstwo z XII wieku wykorzystywało je do promowania siebie jako grupy, używając „walki sportowej” do podkreślania swoich zasług. Teraz nie-szlachta, która mogła przypisać sobie rolę militarną, pokazała swoje znaczenie poprzez występy, które wyrosły z jej praktycznej działalności.

pojedynki
Rycerz jest do dziś archetypem odwagi, sprawności w walce i poświęcenia

Wzrost znaczenia mieszczaństwa i biednej szlachty

Społeczności miejskie, które od XIII wieku stawały się coraz bogatsze i coraz bardziej aktywne politycznie, wytyczały drogę, organizując własne gry wojskowe. W wielu z tych miast najzamożniejsi mieszczanie bawili się, aby uczcić osobiste okazje, takie jak małżeństwa lub małżeństwa ich córek, co było bezpośrednią imitacją szlacheckiej mody.

Włoskie miasta, jeszcze bardziej żywotne i wojownicze niż te we Flandrii, rozwinęły swoje własne charakterystyczne wojskowe lub półwojskowe festiwale. Najbardziej znanym jest palio, czyli festiwal wyścigów konnych, który był częścią życia obywatelskiego w prawie każdym włoskim mieście; palio nie było pojedynkiem ani turniejem, ale miało, jak wiele sportów konnych w historii, symboliczny związek z siłą militarną miasta, ponieważ najlepsze konie były zarezerwowane dla żołnierzy. W jednym przypadku oblegający pewne miasto kpili z obrońców innego miasta, wystawiając palio na widok murów, gdzie oblegający mogli widzieć zabawę, ale nie mogli brać w niej udziału ani jej powstrzymać. Zauważmy, że palio w każdym mieście było rywalizacją między określonymi podgrupami w obrębie społeczności i pomagało w ustaleniu poczucia tożsamości zarówno miasta jako całości, jak i jego grup składowych. Podobnie było z różnymi walkami pieszymi pomiędzy dzielnicami lub partiami politycznymi, które również odbywały się we włoskich miastach: walki z kijami i tarczami, z kamieniami, z wyspecjalizowanymi tarczami, które mogły być używane do pchnięć, oraz bitwy na mosty. Zawody te dawały mieszkańcom miast szansę na pokazanie osobom postronnym swojej odwagi i, podobnie jak turnieje, pozwalały grupom wewnątrz społeczności na rywalizację w obronie własnej wartości za pomocą środków innych niż wojna domowa – co w średniowiecznych Włoszech było dość powszechne.

Wojna stuletnia

Czternasty wiek przyniósł nasilenie konfliktu w wielkiej międzynarodowej wojnie znanej jako wojna stuletnia. Rezultatem tej doprowadziło do rozrostu kompanii żołnierzy przemierzających europejski krajobraz, niektórych opłacanych i organizowanych przez władców realizujących swoje cele polityczne, innych składających się z rozwiązanych wojowników szukających okazji do zdobycia bogactwa, a przynajmniej regularnego wynagrodzenia, poprzez służbę u niezależnego kapitana. Wśród tych mężczyzn, którzy nie mieli ojczyzny poza wojną, wyrosła zupełnie nowa kultura „towarzyszy”. Ich priorytetem był oczywiście rabunek, ale dążyli również do zdobycia szacunku. Sięgnęli po klasyczny sposób zdobywania szacunku: udział w oficjalnych zawodach wojskowych. Czternastowieczne „deeds of arms” były jednak nowe, wywodzące się z taktycznych innowacji epoki. ”Towarzysze” (w tym rycerze, giermkowie i inni opancerzeni mężczyźni, którzy mieli nadzieję zostać uznani za „dobrych ludzi pod bronią”) walczyli tak samo często pieszo, jak i konno. Kiedy „towarzysze” walczyli przed oblężonym miastem lub w jednej z rzadkich bitew podjazdowych, ich zdolność do pracy jako spójna jednostka piechoty była często ich najważniejszą umiejętnością. Pierwsza połowa wojny stuletniej dostarcza nam wielu najsłynniejszych opowieści o rycerstwie; co ciekawe, było to rycerstwo, które niekoniecznie kładło nacisk na umiejętności jeździeckie.

Sławne pojedynki w St. Inglevert

Jednak zawody jeździeckie nadal miały specjalny status. Podczas gdy „bitwy”, takie jak Walka Trzydziestu, mogły być efektem walki mało znanych ludzi w czasie przerw w kampanii, pojedynki w wielkim stylu wciąż był sponsorowany przez wielkich lordów, którzy chcieli podkreślić swoje znaczenie militarne, przyciągnąć sojuszników lub podjąć inicjatywę dyplomatyczną. Najsłynniejszy pojedynek z końca XIV wieku, odbył się w St. Inglevert koło Calais, został wymyślony podczas rozejmu między Anglią a Francją. Trzej francuscy dworzanie, wszyscy o uznanej reputacji wojskowej, uważali, że udział Francji w zbliżających się negocjacjach pokojowych nie powinien budzić wątpliwości co do francuskiej sprawności. Z poparciem króla Karola, trzej mistrzowie rzucili wyzwanie rycerskiemu światu. Przez miesiąc toczyli różne pojedynki. Frekwencja była ogromna, a gościnność okazana gościom spektakularna – pomyślcie o tym jak o olimpiadzie. Francuzi odnieśli wspaniały sukces. Jeśli wierzyć kronikarzom, francuscy pojedynkowicze zmierzyli się z ponad 100 przeciwnikami i ani razu nie zostali pokonani. Wydarzenie to doprowadziło do wzrostu dobrej woli między arystokracjami Francji i Anglii, nawet jeśli tylko chwilowo.

pojedynek
Zbroja rycerska była podstawowym wyposażeniem pojedynkowiczów

XV wieku turnieje praktycznie zanikły, natomiast coraz powszechniejsze stawały się rozbudowane, teatralne pojedynki.

Pas d’armes, podobnie jak Okrągły Stół z XIII wieku, tworzył fikcyjny scenariusz, w którym wojownik bronił „przejścia” lub „pozycji” przed wszystkimi przeciwnikami, którymi mogły być postacie nadprzyrodzone lub alegoryczne. W Brugii w 1463 roku, historia ramowa dotyczyła rycerza, który został wzięty do niewoli przez karła. Rycerzowi obiecano uwolnienie, jeśli stoczy pas d’armes na cześć księcia Burgundii. Po trzech tygodniach zmagań, dama w służbie „Pani Magicznego Filaru” uwolniła rycerza, a całe towarzystwo zostało uraczone wystawną ucztą. To tylko jedna z kilku okazji sponsorowanych przez Burgundię w ramach jej ambitnej piętnastowiecznej strategii dyplomatycznej.

W piętnastowiecznym pasie nadal odbywały się prawdziwe walki i prawdziwe zawody, ale rosła przepaść między praktyką wojskową a pojedynkiem sportowym. Normą dla pojedynkowiczów produkowano specjalistyczne zbroje i broń – jak choćby stosowanie „stopu”, który łączył lancę pojedynkową z napierśnikiem, stabilizując w ten sposób cel pojedynkowicza. Specjalistyczny sprzęt sprawiał, że jazda konna była zarezerwowana dla bogatych zawodników lub ich bogatych – i książęcych – patronów. W XVI w. pojedynki były sportem królów i ich ulubieńców. Ale pojedynki były na skraju jeszcze większego upadku. Jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii pojedynków miało miejsce w Paryżu w 1550 roku. Podczas gdy król Francji Henryk II walczył w ramach uroczystości weselnych, drzazga z lancy jego przeciwnika przeleciała przez jego oczodół i zadała mu śmiertelną ranę. Oczywiście nie była to pierwsza ważna osoba zabita podczas turnieju, ale śmierć Henryka przyczyniła się do destabilizacji Europy, już wcześniej targanej wojnami między protestantami i katolikami. Nie można powiedzieć, że ten incydent zabił smak pojedynków, ale mógł przyczynić się do trwałego osłabienia zainteresowania. W XVI i XVII wieku broń prochowa stała się normalną bronią wojenną. Szarża z lancą nie była przestarzała, ale brakowało jej praktycznego i symbolicznego znaczenia, jakie miała we wcześniejszych wiekach.

Zmierzch tradycji i co dalej?

Bardzo trudno jest określić moment, w którym turnieje przestały być wystawiane. Od XI wieku nie było wieku, w którym jakiś rodzaj zawodów jeździeckich nie cieszyłby się zarówno popularnością, jak i prestiżem. Choć od czasu rozwoju silnika spalinowego wojskowe wykorzystanie koni jest dość rzadkie, pamięć o kawalerii przetrwała. Nawet jeśli przeciętny człowiek ma mniej okazji do obcowania z końmi, te interakcje są dla wielu z nas wyjątkowo pamiętne. Walka na koniach nadal potrafi zawładnąć wyobraźnią młodych mężczyzn (a teraz także kobiet). Istnieje międzynarodowa sieć turniejów i pojedynków, która wciąż rośnie w siłę i rozwija. Każdego roku w jakimś miejscu na świecie ludzie dosiadają koni, otrzymują lancę i dla nich marzenie o rycerstwie odradza się na nowo.

Powiązane artykuły
Średniowiecze

Oskarżenia o zatrucie średniowiecznej studni podcast z Tzafrirem Barzilayem

Średniowieczny antysemityzm rozgorzał najgłośniej i najtragiczniej podczas Czarnej Śmierci…
Przeczytaj całość
Średniowiecze

Tajemnicze 10 lat Czyngis Chana, 1186-1196

We wczesnym okresie życia Czyngis-chana jest okres dziesięciu lat, w którym nie mamy zbyt wielu…
Przeczytaj całość
Średniowiecze

Ivanhoe: Recenzja średniowiecznego filmu

Ivanhoe., spojrzenie wstecz na klasyczny film z 1952 roku. Ivanhoe i jego książkowe…
Przeczytaj całość
Newsletter
Podoba Ci się o czym piszemy?
Zapisz się na newsletter Świata Tajemnic i wszystkie historyczne newsy wlecą od razu na Twoją skrzynkę!