Tajemnice

Legendarny Brian Boru: Największy król Irlandii

Brian Boru był największym irlandzkim zdobywcą i pierwszym człowiekiem, który zjednoczył Szmaragdową Wyspę w jedno królestwo, wznosząc się ponad podziały skłóconych irlandzkich elit i ich 150 królów. Oprócz zmagania się z licznymi wrogami wewnętrznymi, Brian musiał również radzić sobie z Norsemenami ze Skandynawii, bandą brutalnych piratów zza granicy, którzy z biegiem lat zaczęli zasiedlać większą część wschodniej i południowej części Irlandii. Zainspirowany walecznymi czynami swojego dziadka, ojca i braci, Brian Boru dokończył ich dzieło po swoim wstąpieniu na tron w 976 r., pozostawiając spuściznę, która stała się legendarna.

Brian Boru i klan Dál Cais

Brian Boru urodził się w 941 roku w irlandzkim klanie znanym jako Dál Cais, który władał Tuadmumu w północnym Munsterze. W tamtych czasach, mimo że Irlandia liczyła zaledwie 500 000 mieszkańców, była podzielona na 150 różnych królestw, więc narodziny Briana nie były uważane za szczególnie wyjątkowe. Oprócz zmagania się z innymi lennami, każde irlandzkie królestwo było nękane przez podziały, rozłamy i walki frakcyjne.

Dál Cais nie był inny, a przez całe wczesne życie Briana jego ród, znany jako Uí Thairdelbaig, rywalizował z Eóganachta, konkurencyjnym rodem krwi, o kontrolę nad północnym Munsterem. Na znak tego, jak bardzo powiązana była ze sobą ówczesna arystokracja Munsteru, świadczy to, że obie były właściwie potomkami tego samego człowieka, Eógana Mára, który kilka pokoleń wcześniej sprawował dominację nad Munsterem i sąsiednim regionem Cashel.

Niemniej jednak już w VIII wieku przodkowie Briana zdołali zdobyć przyczółek we wschodniej Klarze, skąd w ciągu kolejnych dziesięcioleci mogli się rozwijać. W 934 roku, zaledwie kilka lat przed narodzinami Briana, pod przywództwem legendarnego dziadka Briana, Lorcána, Uí Thairdelbaig zdołali narzucić swoją władzę nad całym Munsterem, wypierając Eóganachta. W nawiązaniu do wspólnych przodków, Uí Thairdelbaig przemianowali się na Dál Cais, osiągnąwszy wreszcie dominującą pozycję w starożytnym rodzinnym plemieniu.

Lorcán mógł jednak nie dokonać tego sam, wielu spekuluje, że pomogli mu Uí Néill, wpływowa irlandzka rodzina, która tradycyjnie była Najwyższymi Królami Irlandii. Człowiek, który piastował to szacowne stanowisko w czasach Lorcána, Donnchad Donn mac Flainn, poślubił Órlaith, siostrę Briana i córkę Cennétiga, który był ojcem Briana, to małżeństwo, sugerowało, że doszło do sojuszu między dwoma szlacheckimi domami.

Uí Néill pozostali jednak dominującym partnerem i mogli dowolnie korzystać ze swojej władzy przeciwko słabszym Dál Cais, kiedy uznali to za stosowne. W 941 roku Órlaith została stracona przez swojego męża, Donnchada, za popełnienie wobec niego cudzołóstwa z jego własnym synem. Dál Cais nie mogli nic zrobić przeciwko irlandzkiemu Najwyższemu Królowi i jest prawdopodobne, że nie byli w stanie interweniować, gdy została skazana na śmierć. W tym samym roku urodził się Brian Boru i dzięki jego odważnym wysiłkom równowaga sił zmieniła się dramatycznie na korzyść jego rodziny i osiągnęła niewidziane wcześniej wyżyny.

Brian Boru
Druk zatytułowany „Szlachetni synowie Irlandii” przedstawia wybitnych mężczyzn z historii Irlandii, w tym Briana Boru na dziewiątej pozycji od lewej.

Wzrost znaczenia Briana Boru i klanu Dál Cais

Zanim Dál Cais mógł zacząć dominować nad Uí Néill, musiał najpierw uporać się ze znajomym wrogiem bliżej domu. Po objęciu przez Cennétiga korony Munsteru w 944 r., Dál Cais ponieśli ciężką klęskę z rąk rywala z rodu Eóganachta, którego los się odmienił. Dwaj bracia Briana, Fin i Dub, zginęli podczas bitwy, co było pierwszą z wielu tragedii w życiu Briana Boru.

Mimo tej miażdżącej straty Dál Cais zdołali utrzymać swoją dominację, a w 950 r. zostali uznani za takie zagrożenie przez nowego Wysokiego Króla Irlandii, Congalacha mac Máele Mithiga, że podjął on kampanię w sercu Munsteru, aby zapobiec dalszej ekspansji. W kolejnej potyczce w obronie ojczyzny zginęło jeszcze dwóch braci Briana – Echthigern i Donncuan.

W 951 roku, gdy Brian Boru miał zaledwie 10 lat, zmarł jego ojciec, król Cennétig. Wysokie tytuły nadane zmarłemu władcy świadczyły o tym, że zakończył on życie pełne honoru, odpierając przy okazji dwóch wielkich przeciwników, Eóganachtę i Uí Néill, od swoich rodowych włości.

Potem nastąpił okres niestabilności spowodowany słabym przywództwem, w którym brat Briana, Lachtna, został zabity w ciągu dwóch lat jego panowania. Jednak do 959 roku sytuacja się ustabilizowała, gdy inny z braci Briana, Mathgamain, został wodzem. Mathgamain był znakomitym generałem, podbił prowincję Cashel, uzurpując sobie od Eóganachta tytuł „Króla Cashel”.

W 967 roku, pobudzony wcześniejszymi sukcesami, Mathgamain zwrócił uwagę na Norsemenów z Limerick, pokonując ich w bitwie pod Sulchóit. To właśnie tutaj Brian Boru, teraz w połowie lat dwudziestych, po raz pierwszy pojawił się na scenie, wyróżniając się na polu bitwy wielkim bohaterstwem i odwagą. Jego czyny tego dnia opisane są w Cogad Gaedel re Gallaib, kronice życia Briana napisanej przez jego prawnuka:

„Było wtedy rządzących  tym plemieniem dwóch krzepkich, zdolnych, walecznych filarów, dwóch zaciekłych, raniących, wspaniałych bohaterów, dwie bramy bitwy, dwa słupy walki, dwa rozłożyste drzewa schronienia, dwie włócznie zwycięstwa i gotowości, gościnności i wspaniałomyślności, serca i siły, przyjaźni i żywości, najznamienitszych z zachodu Europy, Mathgamain i Brian, dwaj synowie Cennétiga.” (Cogad Gaedel re Gallaib jak cytuje Duffy).

Przez następne dziewięć lat Brian Boru służył jako lojalny porucznik Mathgamaina, a bracia przezwyciężyli zwykłą rywalizację między rodzeństwem, która dotyka większość irlandzkiej szlachty, stając się najlepszymi przyjaciółmi i lojalnymi sojusznikami.

Rzeźba Briana Boru na zewnątrz Chapel Royal w Dublinie.

Brian Boru zostaje królem

W 976 roku nadeszła jednak katastrofa. Mathgamain został pojmany i zabity przez Norsemenów z Limerick w odwecie za bitwę pod Sulchóit. W tym samym roku Brian Boru zastąpił Mathgamaina na stanowisku króla, przysięgając pomścić okrutną śmierć brata. W 977 roku ludzie Briana bezlitośnie polowali na przywódcę Limeryków, króla Ívarra, dopuszczając się świętokradztwa, zabijając ich w obrębie świętego miejsca St. Senan na Scattery Island.

Zwycięstwa Briana nad Nordykami zostały uzupełnione o eksterminację Eóganachta, powracającego ciernia dla Dál Cais. W latach po śmierci Mathgamaina, Eóganachta zdołali odzyskać tytuł króla Cashel zwolniony przez zmarłego króla. W 978 r., w bitwie pod Belach Letaha, Brian odebrał tytuł swojemu bratu w decydującym starciu z jego rodzinnym nemezis, a pod koniec lat 970-tych Brian zapanował nad Munsterem. Dla Briana nadszedł czas na realizację jeszcze większych ambicji i osiągnięcie jeszcze większych celów.

Jego droga do chwały rozpoczęła się w 982 r., gdy jego armie zaatakowały sąsiednie Osraige, które pełniło rolę państwa buforowego wobec Księstwa Leinsteru, tradycyjnego terytorium Uí Néillów i Wysokich Królów Irlandii. Posunięcie to pokazało całej Irlandii, że Brian ma królewskie pretensje. W odpowiedzi Uí Néill zniszczyli drzewo Mag Adhair, miejsce, w którym Dál Cais zwyczajowo inaugurował swoich królów, co miało być wyrazem braku akceptacji dla wzniosłych celów Briana.

Niewzruszony Brian kontynuował natarcie, potwierdzając poddanie Osraige poprzez wzięcie zakładników i niszcząc ziemie Leinsteru w 983 roku. Przez resztę lat 980-tych Brian znajdował się w silnej pozycji i skutecznie radził sobie z wszelkimi problemami, jakie pojawiały się na jego drodze. W 985 roku na przykład Déisi, ujarzmiony lud w południowo-wschodniej części Munsteru, był nękany i obezwładniony przez siły Braina po kradzieży 300 krów.

W 986 roku, podczas epizodu dworskiej intrygi, uwięził swojego bratanka Áeda, syna Mathgamaina, który zakwestionował jego władzę. Na znak szacunku dla poległego brata, Áed został utrzymany przy życiu i ostatecznie ponownie włączony do rodziny, gdzie zmarł z honorowymi tytułami w 1011 roku, co ilustruje zdolność Briana do okazywania miłosierdzia.

Kończąc dekadę, Brian wymierzył zemstę za zburzenie drzewa Mag Adair, ponownie nachodząc ziemie Uí Néill i wkraczając na ich własne miejsce koronacji w Uisnech, co było najbardziej rażącym wyrazem jego aspiracji do objęcia tronu Najwyższego Króla Irlandii.

Niezwykłe zjednoczenie Irlandii

Plany Briana Boru nie zaczęły się jednak najlepiej na początku lat 990. W latach 990-993 Brian został kilkakrotnie pokonany przez wysokiego króla Irlandii, Máela Sechnailla. W 993 r. żołnierze Briana zostali zmasakrowani przez Wysokiego Króla, który bezlitośnie spustoszył Munster, m.in. podpalając ważną osadę Nenagh. Zdając sobie sprawę, że jego królestwo jest słabo ufortyfikowane, Brian rozpoczął w 995 r. szeroko zakrojony program rozbudowy, wznosząc twierdze w swoich bazach w Cashel, Limerick, na wyspie Lough Gur i w innych ważnych strategicznie miejscach.

Jego królestwo było teraz lepiej chronione i bardziej chronione przed najazdami z zewnątrz, Brain powrócił więc do ofensywy, dokonując zemsty na Máelu Sechnaillu w 996 r. poprzez zabicie 300 wojowników Najwyższego Króla i zaanektowanie części Leinsteru. Brian kontrolował teraz całą południową Irlandię i ostatecznie przechylił szalę na swoją stronę tak, że teraz Dál Cais, kosztem Uí Néill, byli najsilniejszą dynastią w Irlandii.

W 997 r. Uí Néill z Leinsteru uznali nowy stan rzeczy podczas ceremonii w Port Dá Chaineóc, zwanej Rozbiorem Irlandii, gdzie pozbawiono ich roszczeń do kontrolowania całej Irlandii i zmuszono do uznania, że byli panami jedynie swojej patrymonialnej bazy w Leth Cuinn.

Wściekli na poddanie się Uí Néill, w 999 roku ludzie z Leinsteru postanowili połączyć siły z Hiberno-Norsemenami z Dublina, którzy również mieli pretensje do Briana za jego represje wobec ich ludzi w Limerick w latach 970. W jednym z najbardziej chwalebnych momentów swojej kariery, bliźniacze siły zostały przekonująco rozgromione przez Briana w bitwie pod Glenn Máma. Brian przez tydzień plądrował Dublin, wzbogacając siebie i swoich panów o niewolników i kasetony pełne złota i srebra.

W roku 1000 Brian, który po sukcesie pod Dublinem stał się jeszcze bardziej dominujący, zdradził swojego dawnego sojusznika Máela Sechnailla, podejmując pierwszą w historii próbę opanowania całej Irlandii. Máel Sechnaill i jego posiadłości w Leth Cuinn zostały agresywnie zaatakowane przez połączone armie Munsteru, Osraige, Leinsteru i Dublina, które Brian miał do dyspozycji.

W roku 1002, w Athlone, Brian był u szczytu swojej kariery, osiągnąwszy całkowitą uległość Uí Néill, którzy nie posiadali już żadnych własnych ziem. Brian posiadał teraz całą Irlandię i był pierwszym monarchą, który dokonał tego wyczynu. Jednak jeśli stworzenie tak dużego królestwa jak Irlandia było trudne, to utrzymanie go było jeszcze trudniejszym zadaniem, czego Brian miał doświadczyć w kolejnych latach.

Bitwa pod Clontarf autorstwa Hugh Frasera, 1826 r.

Obrona królestwa i bitwa pod Clontarf

Pomimo poddania się Uí Néill, kłopotliwa gałąź ich drzewa genealogicznego pozostała nieugięta przez następne dwa lata, odmawiając poddania się. Rodziny Cenél Conaill i Cenél nEógain ostatecznie skapitulowały w 1005 roku. Był to sprawdzian  dla Briana Boru, który teraz stanął przed herkulesowym zadaniem utrzymania swoich nowych ziem razem.

Najpierw musiał uzyskać poparcie potężnego Kościoła chrześcijańskiego, co uzyskał poprzez darowiznę na rzecz kościelnego centrum Armagh. Mnich, który potwierdził transakcję, określił Briana mianem „Cesarza Irlandczyków”, co było pierwszym znanym przypadkiem użycia tytułu cesarskiego w Irlandii. Być może wpływ na to miał rozwój sytuacji na kontynencie europejskim, gdzie cesarz Otton III nazwał się „cesarzem Rzymian” zaledwie 10 lat wcześniej.

Ostatnie lata jego panowania nie były jednak tak spektakularne, jak sugerowałby to jego tytuł, gdyż Brian nieustannie walczył z krnąbrnymi lordami w całej Irlandii, jednocześnie coraz bardziej zbliżając się do starości. Niedawno podbita północ Irlandii była obszarem, gdzie pokój był szczególnie trudny do ustanowienia. Po raz kolejny Cenél nEógain i ich król, Flaithbertach Ua Néill, zbuntowali się w 1006 r., a podporządkowanie ich zajęło Brianowi kolejne cztery lata.

Gdy tylko stłumił Cenél nEógain, ich rywale, Cenél Conaill, niemal natychmiast zbuntowali się przeciwko starzejącemu się monarsze. Mający już 70 lat Brian był najwyraźniej zbyt zmęczony, by kontynuować, powierzając dowodzenie swoim synom, Murchadowi i Domnallowi. Do 1012 roku obaj jego północni przeciwnicy zostali powstrzymani, ale zanim Brian mógł się zrelaksować, spotkał się z kolejnym wyzwaniem, które miało ukoronować jego życiową misję.

Wraz z ludźmi z Leinsteru i Osraige, Flaithbertach Ua Néill poprowadził niszczycielską wyprawę prosto do serca terytoriów Briana, zdobywając Kells w 1013 roku. Chcąc po raz kolejny zaznaczyć swoją władzę, konflikt rozgorzał w bitwie pod Clontarf. Bitwa została stoczona 13 kwietnia 1014 roku, podczas święta Wielkanocy.

Brian miał przewagę liczebną, gdyż Dublin i Leinster zostały wzmocnione przez Norsemenów, którzy przybyli z Orkadów na krańcu Szkocji i wyspy Mann na środku Morza Irlandzkiego. Niepokoje w królestwie sprawiły, że siły Braina zostały znacznie zredukowane, królowie Ulsteru i Connaugh odmówili wysłania wojsk na pomoc, a król Meath odszedł przed końcem bitwy z powodu kłótni.

W ten fatalny Wielkanocny Piątek armie starły się na wysokim terenie w pobliżu rzeki Tolka, która przylegała do północnego brzegu Zatoki Dublińskiej. Brian był niezwykle niewzruszony i bohatersko poprowadził swoich ludzi do zdumiewającego zwycięstwa wbrew wszelkim przeciwnościom.

Podczas gdy jego wrogowie uciekali, Brianowi niespodziewanie odebrano życie. Według legendy, został on powalony w swoim namiocie przez uciekającego Norsemana o imieniu Bróðir. Strata Briana została spotęgowana przez śmierć jego syna, Murchada, który stał się kolejnym męczennikiem za sprawę Dál Cais. Po opadnięciu kurzu zarówno Brian, jak i jego syn zostali złożeni w kościele w Armagh.

Śmierć króla Briana Boru w Wielki Piątek 1014 roku

Największy król Irlandii

Choć Irlandia pogrążyła się w żałobie to Brian Boru zmarł, osiągnąwszy wszystko, co zamierzał. W swoim ostatnim akcie w Clontarf nie tylko pokonał Ua Néill, ale także Norsemanów, którzy od tego momentu zrezygnowali z pretensji do władzy w Irlandii, aby stać się kupcami. Ostateczny triumf Briana stworzył również warunki, które pozwoliły Dál Caisowi zdominować Irlandię przez następne 150 lat, a jego linia krwi przetrwała do końca panowania króla Muirchertacha w 1119 roku. Echa zdumiewających wysiłków Briana rozbrzmiewały przez wieki, gdy jego potomkowie zmienili już nazwisko rodowe, dumnie nosząc Ua Briain zamiast Dál Cais przez resztę czasu, gdy byli u steru Irlandii.

Referencje

Duffy, S. 2004. „Brian Bóruma [Brian Boru]” w Oxford Dictionary of National Biography .

Hegarty, N. 2020. Irish History: People, Places, and Events that Built Ireland . Collins.

Lynch, J. I Lynch, J. 2003. Readers Guide to British History . Routledge.

McMahon, S. i McDonoghue, J. O. 2009. Brewers Dictionary of Irish Fable and Phrase . Wydawnictwo Chambers Harrap.

Powiązane artykuły
Tajemnice

Archeologiczna igła w stogu siana: Wioska Wikingów w Kaupang

Ancient Norse literature is filled with place names of towns, farms, and fjords. While many of these…
Przeczytaj całość
Tajemnice

Michał Anioł i jego brudny sekret

Choć większość ludzi słyszała o Michale Aniele, większość nie ma pojęcia, że miał on…
Przeczytaj całość
Tajemnice

Kapsuła czasu otwarta w kopalni kobaltu Alderley Edge, Anglia

Jaskiniowcy badający podziemne przestrzenie w Alderley Edge, Cheshire w północno-zachodniej…
Przeczytaj całość
Newsletter
Podoba Ci się o czym piszemy?
Zapisz się na newsletter Świata Tajemnic i wszystkie historyczne newsy wlecą od razu na Twoją skrzynkę!